راهنمای محاسبه دوز انسولین : چگونه دوز مناسب را محاسبه کنیم؟
برای شنیدن پادکست کلیک کنید ..mp3
یکی از مهمترین مهارتها در مدیریت دیابت، به ویژه برای افرادی که از انسولین سریعالاثر (وعده غذایی) استفاده میکنند، توانایی محاسبه دوز صحیح انسولین است. تزریق دوز مناسب به شما کمک میکند تا قند خون خود را بهتر کنترل کنید، از نوسانات شدید (افت یا افزایش قند خون) جلوگیری کرده و زندگی سالمتری داشته باشید.
این راهنما به شما کمک میکند تا با مفاهیم اصلی و روش محاسبه دوز انسولین آشنا شوید.
هشدار بسیار مهم: قبل از شروع مطالعه کنید!
این مطلب صرفاً یک راهنمای آموزشی است و هرگز نباید جایگزین دستورات پزشک شما شود.
اعداد، فرمولها و نسبتهایی که در این مطلب به عنوان مثال استفاده شدهاند، برای هر فرد منحصر به فرد است و باید فقط توسط پزشک یا تیم درمانی شما تعیین شود.
هرگز بدون مشورت با پزشک، دوز انسولین خود را تغییر ندهید. انجام این کار میتواند منجر به افت قند خون (هیپوگلیسمی) یا افزایش شدید قند خون (هایپرگلیسمی) خطرناک شود.
مفاهیم پایه برای محاسبه دوز انسولین
برای محاسبه دوز انسولین، ابتدا باید با دو مفهوم کلیدی آشنا شوید که پزشک برای شما مشخص میکند:
۱. ضریب حساسیت به انسولین (Insulin Sensitivity Factor - ISF)
این عدد که به آن "ضریب اصلاح" نیز گفته میشود، نشان میدهد که یک (۱) واحد انسولین سریعالاثر، قند خون شما را چند میلیگرم در دسیلیتر (mg/dL) پایین میآورد.
مثال: اگر ضریب حساسیت شما ۵۰ باشد، یعنی هر ۱ واحد انسولین، قند خون شما را ۵۰ واحد کاهش میدهد. این عدد به پزشک کمک میکند تا دوزی را برای اصلاح قند خون بالای شما محاسبه کند.
۲. نسبت کربوهیدرات به انسولین (Carbohydrate-to-Insulin Ratio - I:C Ratio)
این نسبت مشخص میکند که یک (۱) واحد انسولین سریعالاثر، چند گرم کربوهیدرات مصرفی شما را پوشش میدهد. برای استفاده از این نسبت، شما باید مهارت "شمارش کربوهیدرات" را یاد بگیرید.
مثال: اگر نسبت کربوهیدرات شما ۱:۱۵ باشد، یعنی شما به ازای هر ۱۵ گرم کربوهیدراتی که در یک وعده غذایی مصرف میکنید، به ۱ واحد انسولین نیاز دارید.
محاسبه گام به گام دوز انسولین
دوز کل انسولین تزریقی شما قبل از یک وعده غذایی، معمولاً از مجموع دو بخش تشکیل میشود:
دوز اصلاحی: برای اصلاح قند خون بالا.
دوز غذایی: برای پوشش دادن کربوهیدراتی که قصد دارید بخورید.
دوز کل = دوز اصلاحی + دوز غذایی
بیایید با یک مثال کامل این مراحل را طی کنیم.
اطلاعات فرضی بیمار در مثال ما:
قند خون هدف (Target BG): ۱۲۰ mg/dL (این عدد توسط پزشک تعیین میشود)
ضریب حساسیت (ISF): ۱ به ۵۰ (۱ واحد انسولین، ۵۰ واحد قند خون را کاهش میدهد)
نسبت کربوهیدرات (I:C): ۱ به ۱۵ (۱ واحد انسولین برای هر ۱۵ گرم کربوهیدرات)
گام اول: اندازهگیری قند خون و محاسبه دوز اصلاحی
فرض کنید شما قبل از ناهار قند خون خود را اندازهگیری کردهاید و عدد آن ۲۲۰ mg/dL است. از آنجایی که این عدد از قند خون هدف شما (۱۲۰) بالاتر است، شما به یک "دوز اصلاحی" برای رساندن آن به سطح هدف نیاز دارید.
فرمول محاسبه دوز اصلاحی:
(قند خون فعلی - قند خون هدف) ÷ ضریب حساسیت (ISF) = دوز اصلاحی
محاسبه برای مثال ما:
(۲۲۰ - ۱۲۰) ÷ ۵۰ = ۱۰۰ ÷ ۵۰ = ۲ واحد انسولین
بنابراین، شما برای اصلاح قند خون بالای خود به ۲ واحد انسولین نیاز دارید.
نکته: اگر قند خون فعلی شما کمتر از قند خون هدف باشد، دوز اصلاحی شما صفر خواهد بود و نباید برای آن انسولین تزریق کنید.
گام دوم: شمارش کربوهیدرات غذا و محاسبه دوز غذایی
حالا باید محاسبه کنید که وعده غذایی شما چقدر کربوهیدرات دارد. فرض کنید ناهار شما شامل موارد زیر است و شما کربوهیدرات آن را محاسبه کردهاید:
یک کفگیر برنج (۴۵ گرم کربوهیدرات)
یک عدد سیب متوسط (۱۵ گرم کربوهیدرات)
مجموع کربوهیدرات: ۴۵ + ۱۵ = ۶۰ گرم
حالا با استفاده از نسبت کربوهیدرات (I:C) خود، دوز مورد نیاز برای این غذا را محاسبه میکنید.
فرمول محاسبه دوز غذایی:
(مجموع گرم کربوهیدرات وعده غذایی) ÷ عدد نسبت کربوهیدرات = دوز غذایی
محاسبه برای مثال ما:
۶۰ گرم ÷ ۱۵ = ۴ واحد انسولین
بنابراین، شما برای پوشش دادن کربوهیدرات ناهار خود به ۴ واحد انسولین نیاز دارید.
گام سوم: محاسبه دوز نهایی برای تزریق
حالا کافی است دوز اصلاحی و دوز غذایی را با هم جمع کنید.
فرمول دوز نهایی:
دوز اصلاحی + دوز غذایی = دوز کل انسولین
محاسبه برای مثال ما:
۲ واحد (برای اصلاح قند خون) + ۴ واحد (برای پوشش غذا) = ۶ واحد انسولین
در این مثال، شما باید ۶ واحد انسولین سریعالاثر را قبل از صرف ناهار خود تزریق کنید (زمان دقیق تزریق قبل از غذا را از پزشک خود بپرسید، معمولاً حدود ۱۵ دقیقه است).
نکات تکمیلی و بسیار مهم
فعالیت بدنی: اگر قصد دارید بعد از غذا فعالیت بدنی شدیدی داشته باشید، ممکن است نیاز به کاهش دوز انسولین داشته باشید. حتماً در این مورد با پزشک خود صحبت کنید.
بیماری و استرس: بیماری، عفونت و استرس میتوانند قند خون را بالا ببرند و ممکن است نیاز به انسولین بیشتری داشته باشید.
زمانهای مختلف روز: ضریب حساسیت و نسبت کربوهیدرات شما ممکن است در ساعات مختلف روز متفاوت باشد (مثلاً صبحها بدن مقاومت بیشتری به انسولین دارد). پزشک شما این موارد را در تعیین نسبتها لحاظ میکند.
اعداد اعشاری: اگر محاسبات شما عددی اعشاری شد (مثلاً ۳.۵ واحد)، در مورد نحوه گرد کردن آن با پزشک خود مشورت کنید. برخی از قلمهای انسولین امکان تزریق نیمواحد را فراهم میکنند.
انباشت انسولین (Insulin Stacking): اگر بین وعدههای غذایی یا برای اصلاح قند خون، دوزهای انسولین را با فاصله زمانی کم تزریق کنید، ممکن است اثر آنها روی هم انباشته شده و باعث افت قند شدید شود. همیشه در مورد فاصله بین تزریقهای اصلاحی با پزشک خود مشورت کنید.
نتیجهگیری
یادگیری محاسبه دوز انسولین یک گام بزرگ در جهت استقلال و مدیریت بهتر دیابت است. این مهارت به شما قدرت میدهد تا با انعطافپذیری بیشتری غذا بخورید و کنترل بهتری بر قند خون خود داشته باشید.
همیشه به یاد داشته باشید که تیم درمانی (پزشک، پرستار، متخصص تغذیه) بهترین منبع راهنمایی برای شما هستند. با آنها در ارتباط باشید و سوالات خود را بپرسید.
